Introductie tot het Enneagram


HET E N N E A G R A M

Inzicht in de negen EGO (Persoonlijkheids)structuren van de MENS


Inhoudsopgave

Voorwoord

Inleiding
- Negen verschillende persoonlijkheidsstructuren
- De emotionele gerichtheid
- De pijlen
- Van Fixatie naar Groei
- Gerichtheid via vaste gedragspatronen
- De historie van het Enneagram
- Pas op met typeren

De Vorming
- De vorming van de Persoonlijkheidsstructuur
- De vorming van de Primaire Emotionele Gerichtheid
- De vorming van afweer, overlevingsstrategie
- De vorming van verondersteld effectief gedrag

De Persoonlijkheidsstructuren, een korte beschrijving per type
- Type Een de Perfectionist
- Type Twee de Gever
- Type Drie de Succesvolle Werker
- Type Vier de Romanticus
- Type Vijf de Waarnemer
- Type Zes de Loyalist
- Type Zeven de Levensgenieter
- Type Acht de Baas
- Type Negen de Bemiddelaar

Pagina 1

VOORWOORD

Elk mens ontwikkelt zich in de loop der jaren en tijdens die ontwikkeling liep ik telkens weer op tegen het probleem dat mensen anders waren dan ik, ze reageerden anders, dachten anders maar vooral waren hun emoties en reacties zo anders. Er klonken woorden zoals ‘gevoelens ervaren’ en ik begreep maar niet waar men het over had. Zelfs in de liefde van de relaties, in de liefde voor mijn kinderen en in de liefde voor mijn werk voelde gevoelens ongemakkelijk en zelfs bedreigend aan en werden opzij geschoven door een continue interne druk om in actie te komen en te werken. Totdat ik ontdekte dat ik volgens de indeling van het Enneagram een type 8 ben en ik daarin ontdekte wat mijn primaire emotionele gerichtheid was om mijn leven in stand te houden. Ruzies, onenigheid, dagindelingen, gevoelens ten opzichte van mensen, mijn continue wantrouwen, mijn ervaringen met leidinggevenden, mijn werkdrift, mijn wijze van communicatie, mijn opstelling en afhankelijkheid in relaties, mijn levenslust et cetera vielen op hun plaats in de heldere verklaringen van het psychologische model van het Enneagram.

Bovenstaande kon ik pas begrijpen en opschrijven na de ontdekking van het Enneagram. Dit is een heldere theorie over persoonlijkheidsstructuren, over EGO, over karaktervorming en karakteruiting, over emotionele intelligentie die de wereld van de menselijke ervaringen, het menselijk reageren en het menselijk gedrag helpt duidelijker te maken. Het Enneagram geeft ons inzicht in onze afweermechanismen waarmee we te vaak in een illusoire wereld leven, waarmee we ideeën en gevoelens over de werkelijkheid verwarren met de werkelijkheid zelf.

Jaren ben ik op zoek geweest naar meer inzicht over mezelf maar het was een verwarrend en dikwijls angstig zoeken naar de beruchte speld in een hooiberg. Ook voor mij gold, ‘als iemand eenmaal een redelijke mate van succes bereikt heeft in het ontwikkelen van vaardigheden die nodig zijn voor het leven op het gewone niveau, moet die persoon in existentieel en zingevend opzicht groeien om gezond en gelukkig te blijven’. Het Enneagram heeft mij geholpen om vooral te beseffen dat in de basis de mens alles voor zichzelf doet om te overleven. Pas als men dit volledig tot zich door heeft laten dringen kan men overgaan tot het doen om te leven, tot bewuste keuzes maken of men iets wel of niet doet.

Daarnaast heeft Emotionele Intelligentie mij meer inzicht gegeven in het proces tot het doorzien van mijn Enneatype en tot de bijbehorende gevoelens en gedrag van dit Enneatype. Emotionele Intelligentie is de weg om je te bevrijden van allerlei onbewuste overtuigingen en gevoelens en dit helpt je weer om in je kracht en je kwaliteiten te komen waar je op zingevingniveau door gemotiveerd wordt. De afgelopen jaren heeft de wetenschap zich ook gestort op het Enneagram en Emotionele Intelligentie en is de wetenschappelijke waarde van deze modellen duidelijk bewezen.

Ben je ook op zoek naar groei dan hoop ik dat deze teksten een bijdrage kunnen zijn voor je wens om meer inzicht in jezelf en het ontdekken van je eigen, wezenlijke kwaliteiten.

Joop Smulders

Pagina 2

INLEIDING: NEGEN VERSCHILLENDE PERSOONLIJKHEIDSSTRUCTUREN MET HUN LEVENSVISIES

Deze negen beschreven persoonlijkheidsstructuren zijn ontstaan uit een model over de psychische ontwikkeling van de mens dat het Enneagram wordt genoemd. Dit woord bestaat uit het Griekse Ennea, dat negen betekent en grammos, dat staat voor punten. Het Enneagram bestaat uit negen verschillende persoonlijkheidsstructuren die ontstaan zijn vanuit verschillende levensvisies. Elke levensvisie wordt gevormd vanuit een specifieke emotionele gerichtheid en fixatie, die in de vroegste kindertijd als strategie is ontwikkeld. Niet veel mensen zijn zich werkelijk bewust van deze emotionele gerichtheid en fixatie die ze drijft, omdat het bij velen een blinde vlek is. En deze emotionele gerichtheid en fixatie vormt en beïnvloedt onbewust onze denkwijze en de manier waarop we op onze omgeving reageren. In deze introductietekst vind je een beschrijving van de achtergrond van het model, het ontstaan van de persoonlijkheidsstructuur, beschrijving van de negen persoonlijkheidsstructuren, van de wijze waarop ze hun gerichtheid uiten in een-op-een relaties, in sociale situaties en op gebied van persoonlijk welzijn oftewel zelfbehoud.


Het diagram van de negen Enneagram persoonlijkheidsstructuren.

Deze introductie is een verzameling samenvattingen uit diverse boeken over het Enneagram en Emotionele Intelligentie. De lijst over geraadpleegde boeken geeft aan uit welke boeken geput is.

Pagina 3

INLEIDING: DE EMOTIONELE GERICHTHEID

De leer over de persoonlijkheidsstructuren van het Enneagram kent een lange historie. Het gaat hier niet om nieuwe psychologische ontdekkingen maar om een herontdekking van zeer oude denkbeelden over de psychische ontwikkeling van de mens, ontwikkelingen die ook in zeer verschillende culturen gevonden worden. Zeven van de specifieke emotionele gerichtheden bijvoorbeeld staan ook bekend als de christelijke hoofd- of doodzonden (woede, trots, afgunst, hebzucht, onmatigheid, lust en luiheid). Met toevoeging van ‘bedrog’ (type Drie) en ‘angst’ (type Zes), zijn zo de negen emotionele gerichtheden van het Enneagram bepaald. Elke specifieke emotionele gerichtheid voegt gedachten, gevoelens en motivaties van één persoonlijkheidstype samen en dit leidt dan tot een bevooroordeelde levensvisie.

Voorbeelden Type Twee (de Gever) kwam als klein kind in nood toen het bemerkte dat de eigen wil niet werkte. Het kind bemerkte dat het wel met vleierij de wil van anderen kon beïnvloeden maar moest daardoor een deel van zijn/haar eigenwaarde verliezen. Om dit verlies te compenseren (innerlijke buffer) ontwikkelt de twee een opgeblazen gevoel van trots. Type Vier (de Romanticus) kwam als klein kind in nood toen het gedwongen werd om de aandacht te richten op zaken om te overleven en daardoor het contact met zijn/haar essentie (oorspronkelijkheid) verloor en ervaart in alles dat er iets ontbreekt en heeft altijd een gevoel van ontevredenheid. Om dit te compenseren (innerlijke buffer) ontwikkelt de vier een sterk gevoel van afgunst en nijd. En zo reageren alle negen de persoonlijkheidsstructuren vanuit hun eigen voorgevormde levensvisie.


Het diagram van de emotionele gerichtheden

Pagina 4

Natuurlijk is het zo dat eenieder wel iets herkent van zichzelf in elk van de emotionele gerichtheden van de negen levensvisies want ze vertegenwoordigen allemaal zinvolle emotionele reacties. Het is heel natuurlijk angst te voelen wanneer we worden bedreigd, en woede te voelen wanneer we worden misbruikt. Maar dat elk mens geheel redeneert en handelt vanuit deze basis emotionele gerichtheid die voor hem/haar geldt, zoals bijvoorbeeld het type vier de Romanticus vanuit de afgunst en nijd, moet voor eenieder die op zoek is naar zijn ware ik een prachtig leerpunt zijn om zich te kunnen verbeteren.

INLEIDING: DE PIJLEN
Elke persoonlijkheidsstructuur is opgebouwd uit vijf elementen van het Enneagram:
- Het type vanuit zijn primaire levensvisie (primair punt)
- Het type zoals het reageert in veilige omstandigheden (prestatiepunt)
- Het type zoals het reageert in stressvolle situaties of bij het nemen van risico’s (stresspunt)
- De schaduw (verwantschap) van het primaire type
- De bondgenoot (verwantschap) van het primaire type

Richting van de pijlen en verwantschap met andere persoonlijkheidsstructuren. Elk type verandert onbewust zijn houding en manier van interpretatie van de waarneming als deze zich veilig voelt of als deze onder stress komt te staan. Het alertheidsniveau en afweermechanisme veranderen namelijk als een mens zich rustig voelt of gespannen voelt.


De Pijlen


Is een mens gespannen, dan heeft deze een hoog alertheidsniveau en staan alle afweermechanismen op scherp. Voelt een mens zich daarentegen veilig en in rust dan verslappen alertheidsniveau en afweermechanismen en van daaruit reageert de mens anders. Deze verandering verloopt volgens een vast patroon binnen de verbindingen van de lijnen. In stressvolle situaties in de richting van de pijl en worden eigenschappen van het type zichtbaar waar de pijl naartoe wijst. Onder veilige omstandigheden tegen de richting van de pijl in en worden eigenschappen van het type zichtbaar waar de pijl vandaan komt.
Daarnaast heeft het primaire type altijd een verwantschap met een aantal kenmerken van de twee naastliggende typen. Een aantal kenmerken van het type dat rechts ligt worden door het primaire type wel gevoeld en ook benut maar worden niet als zodanig erkent/herkent. Een aantal kenmerken van het type dat links ligt worden door het primaire type gevoeld en benut en ook volledig erkent en herkent en zijn dikwijls krachtkenmerken.

Pagina 5

INLEIDING: VAN FIXATIE NAAR GROEI
Basis van het Enneagram is het ontstaan van een bepaalde levensvisie gebaseerd op een traumatische kindervaring. Dit klinkt erger dan het is maar een jong kind heeft een zogenaamd totaal denken, een denken in zwart en wit door het nog ontbreken van een relativerend cognitief filter. Daardoor splitst ons brein als verdediging tegen de emotionele pijn de ervaring en de daarbij aanwezige gevoelens. Deze splitsing van ervaring wordt ook wel trauma genoemd.
Zoals bij alle trauma’s werkt de geest eraan om deze trauma’s alsnog te verwerken. Door de traumatische kindervaring ontstaat een sterke gevoeligheid voor de essentie van het trauma. Bijvoorbeeld, het type 8 kwam als klein kind in geestelijke nood toen het constateerde dat de waarheid verdraaid werd en zijn/haar onschuld verraden werd. Dus is het type 8 zeer gevoelig voor de ‘Waarheid’ en hecht veel waarde aan het begrip ‘Onschuld’ en ‘Schuld’. Bewust of onbewust is een Enneatype dus altijd bezig om van de fixaties te groeien naar de deugden die hij/zij traumatisch ervaren heeft.
Dit streven van elk mens om weer bewust te worden van zijn/haar ongeschonden kern, de hogere kwaliteiten van het weten en het zijn, kan mede ondersteund worden via de kennis van het Enneagram. Het Enneagram helpt ons in onze zoektocht naar existentiële en voor wie dit wil, spirituele zingeving.
De psychologische kant van het Enneagram richt zich op de negen persoon-lijkheidstypen en hun onderlinge interacties, maar de kracht van het model komt met name voort uit de verbinding die het legt tussen de emotionele gerichtheden en de specifieke kwaliteiten van de kern van de mens.

INLEIDING: GERICHTHEID VIA VASTE GEDRAGSPATRONEN
De emotionele gerichtheid en fixatie van een Enneatype zijn zeer sterk herkenbaar in drie essentiële ‘overlevingsstrategieën’. Met een overlevings-strategie wordt bedoeld ‘bij een bepaalde situatie kan het handelen van een mens worden gestuurd door een onbewuste herhaling van aangeleerde gedragspatronen in plaats van te kiezen uit een gedragspatroon wat past bij een bepaalde situatie.
Deze ‘overlevingsstrategieën’ worden gebruikt in drie gebieden: ‘een-op-een relaties’, ‘sociale situaties’ en ‘zelfbehoud’. In deze drie gebieden worden duidelijke vaste gedragspatronen gebruikt en deze gedragspatronen kleuren de aard van relaties en beïnvloeden de besluitvorming vaak op een wijze die voor het Enneatype zelf verborgen is.
Bijvoorbeeld de drie manieren waarop het type 8 uiting geeft aan zijn/haar emotionele gerichtheid ‘lust’ is: bezitsdrang/overgave in een-op-een relaties, vriendschap in sociale relaties en bevredigend overleven op het gebied van z elfbehoud. Deze gedragspatronen regelen de emotionele energie van de 8, die voortkomt uit lust, en voorspellen hoe de 8 in bepaalde situaties op zijn/haar omgeving kan reageren.

Het gedrag in deze drie essentiële overlevingsgebieden is zo bepalend omdat het uitingen zijn van de emotionele gerichtheden op drie primaire overlevingsgebieden. Een-op-een relaties (het seksuele levensgebied) betreft het genetisch overleven door de tijd heen, het sociale levensgebied betreft het overleven in de groep (kudde) en het levensgebied van zelfbehoud betreft het dagelijks overleven van het individu.

Pagina 6

INLEIDING: HISTORIE VAN HET ENNEAGRAM
George Ivanovich Gurdjieff (1872-1949) bracht het Enneagram naar het Westen. Hij introduceerde de negenpuntige ster, inclusief het bewegingspatroon van de lijnen dat de punten of typen op specifieke wijze met elkaar verenigt. Gurdjieff leefde in een tijd waarin de ideeën van Freud over het onbewuste nog maar net bekendheid kregen; hij noemde de psychologische blinde vlek van het type ‘de hoofdtrek’ van het karakter. Het negenpuntig sterdiagram werd het kenmerk van Gurdjieffs werk.
Daarnaast ging Gurdjieff ervan uit dat de mens, met behulp van een uitgebreid systeem van innerlijke buffers (afweermechanismen), de schaduwkanten van zijn karakter voor zichzelf verbergt. Deze innerlijke buffers zijn niet van nature in de mens aanwezig, maar worden door de mens zelf gecreëerd. De oorzaak voor deze innerlijke buffers zijn de vele tegenstrijdigheden in de mens, tegenstrijdige opvattingen, gevoelens, voorkeuren, woorden en daden ook wel ‘interne conflicten’ genoemd. Als de mens alle tegenstrijdigheden in zichzelf zou ervaren, dan zou dit een constante wrijving veroorzaken, een constant gevoel van onrust geven, men zou het gevoel krijgen gek te worden. Deze tegenstrijdigheden zijn er en door het creëren van buffers ervaart de mens de botsing van zijn tegenstrijdige gezichtspunten, emoties en woorden niet.
Deze innerlijke buffers verminderen dus de wrijving binnen onze psyche, zodat deze tot rust kan komen. Volgens Gurdjieff blokkeren ze echter ook de mogelijkheid om tot psychische ontwikkeling te komen.
Ouspensky (1887-1947) schreef vanuit de visie van Gurdjieff: iemand met sterke buffers ziet de noodzaak niet in om zichzelf te verantwoorden, want hij is zich totaal onbewust van elke inconsistentie in zichzelf. Hij accepteert zichzelf helemaal vanuit het tevreden gevoel dat hij over zichzelf heeft. Oskar Ichazo, spiritueel leraar en pionier op het gebied van de ontwikkeling van het Enneagram, voegde een nieuw onderdeel aan het Enneagram-model toe. Zijn synthese van traditionele ideeën leidde tot het inpassen van de christelijke hoofdzonden op de negenpuntige ster van Gurdjieff. Ichazo voegde bedrog en angst toe aan het diagram van Gurdjieff, zodat het totaal op negen gerichtheden kwam. In 1970 geeft Ichazo ook aan welke begrippen horen bij de gerichtheid van de aandacht (focus) op de drie overlevingsgebieden van de negen Enneagram-typen.
Met name Don Richard Riso, Russ Hudson en Helen Palmer, (1996) drie Amerikaanse wetenschappers op psychologisch gebied, hebben met hun onderzoek de wetenschappelijke waarde vastgesteld van het Enneagram en de bruikbaarheid in persoonlijke groei voor mensen. Daniel Goleman (1996) heeft baanbrekend wetenschappelijk werk verricht op het gebied van emotionele Intelligentie en de werking van het menselijk brein.

Pagina 7

INLEIDING: PAS OP MET TYPEREN
Het Enneagram geeft ons inzicht in menselijk gedrag wat op bewust en op onbewust niveau functioneert en geeft veel toepasbare wijsheid in een compact systeem. Het klinkt tegenstrijdig, maar één van de grootste problemen van het Enneagram is de grote praktische waarde van de typering via het model. Aan de hand van het Enneagram kunnen we onszelf en anderen snel op een juiste manier typeren, waaruit we dan kunnen afleiden hoe onze interacties met deze mensen zullen gaan verlopen. Het voordeel hiervan is dat we de verschillen tussen typen mensen gaan inzien en hun specifieke levensvisie leren respecteren. Valkuil daarbij is dat de mens snel geneigd is het gedrag van anderen meer te gaan zien in hun negatieve karakteristieken waardoor Achten in een keer controlerend worden, Zevens zonder toewijding zijn en Negens gedissocieerd zijn, ongeacht het positieve gedrag wat ze vertonen. Dit leidt dan tot vooroordelen en misschien ook wel tot veroordeling. Maar eenieder is er zelf bij gebaat als hij/zij zowel werkt aan verandering als aan acceptatie en het meest effectief is de verandering die plaatsvindt vanuit een acceptatie van hoe we zijn.

Pagina 8

DE VORMING VAN DE PERSOONLIJKHEIDSSTRUCTUUR
Hoe de persoonlijkheidsstructuur gevormd wordt is mede afhankelijk van wat de mens ervaart vanaf zijn vroegste ontstaan en welke conclusies over de wereld vanuit deze ervaringen worden getrokken. Elk mens trekt al vanaf het allereerste begin van zijn leven emotioneel en spiritueel gekleurde conclusies over zichzelf, over de mensen in zijn omgeving en over de wereld waarin hij leeft en legt dit vast als vaststaande overtuigingen, normen en waarden. Deze conclusies zijn gebaseerd op de ervaringen die men in de eerste levensjaren opdoet. Op grond van deze conclusies kan men besluiten nemen (bepalen van s trategieën voor zelfbehoud) die gedurende de rest van iemands leven van invloed kunnen blijven en waarmee men, zonder dat men zich dit altijd bewust is, in belangrijke mate richting geeft aan zijn eigen levensloop. Als men zich gaat gedragen naar deze besluiten (strategieën voor zelfbehoud) zullen deze besluiten alsmaar bevestigd worden en uiteindelijk tot overtuigingen, normen en waarden (levensvisies) uitgroeien. En deze overtuigingen en het daarbij behorende gedrag vormen samen het ontstaan van een persoonlijkheidsstructuur die past binnen een typering van het Enneagram.
De definitie voor het ontstane gedrag is dan: een verzameling onbewuste reacties, die ontstaan op zowel mentaal, emotioneel, somatisch als spiritueel niveau, als reactie op een bepaalde waargenomen situatie.
Met andere woorden: had een kind een zeer dominante moeder en heeft het kind de conclusie getrokken dat dominantie het goede voorbeeld is dan kan het kind bijvoorbeeld twee soorten strategieën voor zelfbehoud ontwikkelen. Ten eerste zich zeer Dominant opstellen naar de buitenwereld en ten tweede ten opzichte van de Dominante Autoriteit (spiegel van de moeder) volgzaam Sociaal gedrag. Maar een ander kind kan zich in dezelfde omstandigheden geheel anders ontwikkelen.
Maar de vorming van de persoonlijkheidsstructuur gaat veel dieper dan alleen maar het uiterlijke gedrag. De persoonlijkheidsstructuur wordt gevormd vanuit een BASIS traumatische ervaring waaruit een primaire overtuiging gevormd wordt die tot een levensvisie uitgroeit en is mede afhankelijk van de intelligentie van het kind. Vanuit deze primaire levensvisie gaat het kind een aantal normen en waarden ontwikkelen of uit zichzelf of opgelegd door de buitenwereld en gaat het een aantal daarbij behorende vaardigheden aanleren om te overleven in de buitenwereld.
Dus de ongeschonden kern van het kind ervaart een situatie waarin angst ontstaat en dit leidt tot een bepaalde strategie voor zelfbehoud waaruit een primaire overtuiging ontstaat die tot een levensvisie wordt. Dan ontstaan een aantal normen en waarden die het kind zelf ontwikkelt. Dan ontstaan een aantal opgelegde normen en waarden die opgelegd worden door de buitenwereld zoals van de ouders, de maatschappij et cetera. Daarna ontwikkelt het kind vaardigheden om in de buitenwereld te overleven. En dat is dan de mens (het gevormde Enneatype) wat we waarnemen.

Pagina 9

Sommige spreken van de Vervormde mens omdat door deze opbouw er nog maar weinig of helemaal niets meer is waar te nemen van de oorspronkelijke ongeschonden kern van de mens.


De Gevormde Mens (het Enneatype)
Vanaf het allereerste begin ervaart het kind dus de wereld en trekt zijn conclusies. En het allereerste begin start reeds in de zwangerschap waar het kind de wereld ervaart door middel van de ervaringen van de moeder. De geboorte is de volgende, wezenlijk zware ervaring voor het kind. Geperst worden door het geboortekanaal is een zodanige ‘bijna doodservaring’ dat vele mensen hier al hun eerste traumatische levenservaringen opdoen. In de periode vanaf de helft van de zwangerschap tot een jaar na de geboorte worden de wezenlijke basisconclusies bepaald die het kind vormen tot een bepaald Enneatype. In deze periode ontwikkelt het kind zijn/haar fysieke identiteit en voert strijd tussen ‘Vertrouwen in’ en ‘Wantrouwen van’, een bipolaire basisbehoefte oftewel een ontwikkelingspolariteit. Deze ontwikkeling richt zich op de overlevingsdrang van het individu en de motor van deze overlevingsdrang is de ontwikkeling van angst waarbij het ervaren van angst leidt tot een actie tot zelfbehoud (de levensconclusie). Alle ervaringen zijn in deze eerste levensfase zeer intens, volledig en worden nog niet gefilterd door eerdere ervaringen vanuit een cognitief filter. De wereld bestaat nog uit honger, pijn, huilen, voeding, koestering, blijheid, tevredenheid, gelukzaligheid. Maar langzaam groeit het voelen bij het kind dat de wereld meer is dan alleen hij/zij, met vlagen en flitsen van bewustzijn ervaart het kind het buiten. Dat begint met het ervaren van de eigen handjes, de warme borsten van de moeder. Maar dan ergens in die eerste maanden gaat het mis. Het kind ervaart zijn ongemak, zijn honger of zijn pijn en gaat beseffen dat het geen controle heeft over de buitenwereld die in bijna alle gevallen dan nog uitsluitend bestaat uit de moeder die er op een belangrijk moment niet is.
En aangezien in deze levensfase het kind alles op zichzelf betrekt komt de conclusie: ‘om dit te laten stoppen ben ik wel afhankelijk van mijn moeder, ik doe iets verkeerd’. Deze ervaring wordt gevoed door de angst voor zelfbehoud waardoor het kind een oplossing MOET vinden om deze situatie te kunnen overleven. En het kind vind daar een oplossing (overlevingsmoment) voor die situatie. En hier wordt de basis gelegd voor het ontstaan van de levensvisie.

Pagina 10
Vervolg ga naar 'Beschrijving Enneagram Type 1'.

Beschrijving Enneagrame Type 1

Terug naar 'Teksten Algemeen'